PGS

ZWO

printen

HARRY KUITERT

05-05-2017

Op 24 november 2016 werd hij 92 jaar. Op recente foto's is te zien dat zijn jaren zijn gaan tellen, maar nog dagelijks maakt hij een rondje met zijn rollator door zijn woonwijk in Amstelveen. Twee jaar geleden verscheen zijn laatste boek "De kerk als constructiefout". Sindsdien hebben we niets meer van hem vernomen, maar dat mag ook op deze leeftijd.

De naam "Kuitert" roept bij veel mensen en vooral Gereformeerden herinneringen op, zowel positieve als negatieve. Want als geen ander heeft Kuitert bijgedragen aan vele veranderingen vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw. Voor een grote groep was hij iemand die het christelijk geloof tot op het bot afbrak. En inderdaad in vrijwel elk boek dat van hem uitkwam, sneuvelde er weer een heilig huisje. Anderen daarentegen voelden zich bij het lezen van zijn boeken juist bevrijd. Kuitert opende voor hen nieuwe en begaanbare geloofswegen.
 
Onlangs verscheen een kloek boek over Kuitert van de hand van Gert Peelen. Onder de titel: "Spreken over boven". In dit boek staat zijn lange levensverhaal opgetekend, worden de talloze boeken die hij geschreven heeft besproken, en krijgen we een mooi beeld van kerkelijke conflicten en maatschappelijke discussies waar hij bij betrokken was.
 
Zelf herinner ik mij Kuitert nog goed van zijn colleges aan de Vrije Universiteit. Hij gaf aan tweedejaars  studenten het vak: “Inleiding de dogmatiek”. Nog helder staat mij één van zijn tentamenvragen voor ogen: “Leg in één zin aan je ongelovige hospita uit wat dogmatiek inhoudt”.  Zijn colleges waren sprankelend. Het ging ergens over. Er heerste in de regel een levendige interactie en hij beheerste de materie tot in zijn vingertoppen.
Dat gold ook voor zijn colleges die ik in het derde en vierde jaar van hem kreeg. Een semester lang zijn we bezig geweest met thema: “Zelfdoding en hulp bij zelfdoding”. Het jaar daarop verscheen zijn boek: "Suïcide: wat is er tegen?" (1983). Twee jaar eerder had hij een boek over euthanasie gepubliceerd met als titel: "Een gewenste dood".

Kuitert was in Nederland één van de eersten die dergelijke zwaarwegende ethische thema's  op de kaart zette. Met zijn boeken pleitte hij in die tijd voor ruimte en mogelijkheden om een einde te kunnen maken aan het leven van mensen die niet meer wilden of konden. Binnen de kerken, de politiek en de wetenschap riepen deze boeken een nogal heftige weerstand op. Niettemin hebben zijn standpunten mede geleid tot wetgeving op het gebied van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
 
Gedurende zijn tijd als hoogleraar (1967- 1989) heeft hij zich intensief bezig gehouden met de vragen van leven en dood. Vele jaren was hij lid van de Gezondheidsraad, een onafhankelijk adviesorgaan voor regering en parlement. De vroegere minister van Volksgezondheid Els Borst laat weten: “Het mooiste dat Harry Kuitert Nederland geschonken heeft is zijn definitie van geneeskunde”. "Geneeskunde beoogt mensen te helpen te ontkomen aan het kwaad van ziekte, lichamelijke gebreken en dood" (Spreken over boven, blz. 360).
Was Kuitert in medische ethische aangelegenheden zijn tijd vooruit, ten aanzien van kerkelijk spreken over politieke kwesties was hij terughoudender. Zijn boek "Alles is politiek, maar politiek is niet alles" (1985) sloeg in als en bom en beleefde in korte tijd vele herdrukken. Het boek verscheen aan de vooravond over het besluit inzake de plaatsing van kernwapens. In dit boek betoogt hij dat de kerken niet in de wieg gelegd zijn om aan politiek te doen.
Ze doen daarmee vaak dunnetjes over wat anderen al (en vaak beter) doen. In het verhitte politieke klimaat van de jaren 80 werd dit boek gezien als een schop tegen het zere been van al die gelovigen en kerken die streden tegen kernwapens, milieuverontreiniging  en woningnood.
 
Voordat Kuitert hoogleraar werd, hield hij zich vooral bezig met de christelijke geloofsleer (dogmatiek). Na zijn pensioen pakte hij het bestuderen van en het schrijven over geloofsthema's weer op. Vooral het nadenken over God heeft hem gedurende heel zijn leven beziggehouden. Dat nadenken kwam sterk op gang toen hij als predikant in het Zeeuwse dorp Scharendijke de watersnood ramp meemaakte. Voor hem was deze ramp een omslagpunt. "Wat is dit voor een God die zoiets aanricht of laat gebeuren? Hoezo "Scheepke onder Jezus' hoede? Is er niet veeleer sprake van volstrekte willekeur?" (Spreken over boven,  blz. 91).
 

Later in 1974 kwam Kuitert in het nieuws met zijn inmiddels befaamd geworden uitspraak: "Alle spreken over boven komt van beneden, ook het spreken dat beweert van boven te komen".
Die uitspraak heeft hij steeds consequent uitgewerkt in zijn talloze publicaties. Geloofswaarheden zijn in zijn ogen mensenwerk. God bestaat alleen in de gedachten (de verbeelding) van mensen en niet daarbuiten. Een mens moet zelf op zoek gaan naar wat geloofwaardig is en wat niet (meer).
Hij noemt zichzelf dan ook een niet-Godgelovige, die evenwel nog van harte lid is van de kerk.

Meermaals kreeg Kuitert het verwijt dat hij mensen van hun geloof afhielp. Een klacht die hij doorgaans beantwoordde met: "als ik dat al zou kunnen, dan stelde dat geloof niet zo bar veel voor".
Naast alle ethiek, filosofie en theologie is er in het boek volop ruimte voor zijn levensverhaal. We worden geïnformeerd over zijn Friese afkomst, zijn jeugd in Den Haag. Zijn studie aan de VU.  Het onderduiken in de oorlog. Zijn huwelijk met de Zweedse Inga Westland. Zijn kinderen. Het plotselinge en smartelijke verlies van zijn dochter Kaisa op jonge leeftijd. Zijn werk als predikant in Zeeland en later als studentenpredikant in Amsterdam. Zijn hoogleraarschap en de tijd van zijn pensionering.
 
Het boek eindigt met het hoofdstuk: "Terugzien in dankbaarheid", waarin we vernemen dat hij  zich als een gelukkig mens beschouwt, zowel privé als in zijn werk. Genoten heeft hij met name van het schrijven van zijn boeken. 
Een leidersfiguur is hij niet geweest en heeft hij ook niet willen zijn. Het is nooit zijn bedoeling  geweest om de kerk op zijn kop te zetten of op te schudden. Het ging hem erom om mensen te helpen kritisch in het leven te staan en hun eigen mening te vormen in plaats van achter autoriteiten aan te hollen. Voor hem was het belangrijkste er voor te zorgen dat je op basis van de juiste feiten je eigen spoort trekt. Als geen ander is Kuitert een eigen weg gegaan. Met een unieke positie in de naoorlogse theologie en kerk. Persoonlijk heeft hij mij in elk geval bij de les gehouden.
 
Pier Prins

laatste update.: